Posted on

FOLKLORUMUZDAN MOTİFLER[1]

 

Uygur Hanlarından Galiy Tigin, Çin prenseslerinden biriyle evlenmek istemişti. Çin ileri gelenleri bu evlilik isteğini kendi aralarında görüştüler. Sonunda şu karara vardılar. Bu evliliğin gerçekleşmesi için Tanrı dağının güneyinde bulunan ve adına Kutlu Dağ denilen kaya kendilerine verilmeliydi. Çin büyücüleri bu kayanın Uygur devletinin temeli olduğunu söylüyorlardı. Eğer bu kaya ellerinden giderse Uygurlar yaşayamazdı. Galiy Tigin Çinlilerin isteğini hiç düşünmeden kabul etti. Çinliler geldiler baktılar ki kaya çok büyük. Kayanın çevresine odun kömür yığarak ateşlediler. Bu ateş günlerce yandı. Kaya iyice kızınca da üzerine sirke dökerek parça parça ettiler. Her bir parçayı da ülkelerine taşıdılar. İşte o zaman olan oldu. Irmaklar kurudu, göllerin suyu buhar olup uçtu, topraklar yarıldı, bütün hayvanlar ve insanlar hep bir ağızdan ‘göç göç’ diye bağırdılar. Daha sonra bilinmedik ülkelere doğru yöneldiler.

Sevgili dinleyiciler bugün konumuz folklorumuzda dağ ve programa Uygurların Göç Destanını özetleyerek başladık. Bu destan dağı bolluk ve bereket sembolü olarak işlemiştir. Dağ devletin temelidir. Kutlu Dağ, Uygur ilinden uzağa Çin ülkesine taşınınca da Uygur toplumu çaresiz kalmış yurdunu bırakıp yeni ve bereketli bir yurt bulmak için göç etmiştir. Dağlar folklorumuzda yalnızca bolluk ve bereket sembolü değildir. Kimi halk ozanlarında dağ yiğitler durağı aslan yatağıdır. Dadaloğlu’nda bu motifi sık sık görürüz. “Ferman padişahın dağlar bizimdir” deyip, torosları yiğitler sığınağı yapan Dadaloğlu dağların güzelliğini işlemiştir deyişlerinde.

Dumanlıdır Aladağ’ın alanı,

Ortasında sarı çiçek sallanı,

Yiğit durağı da aslan yatağı,

Dilberlerin hep de böyle olanı

Köroğlunda da benzer deyişlere rastlarız. Dağları savaşlara yakıştıran ozan;

“Ok gıcırtısından kalkan sesinden,

Dağlar sada verip seslenmelidir.”

derken ötede güzelliğini över dumanlı dağların.

 

Bu dağlarda biten güller,

Kokusu lâl eden diller,

Dolu da cüda bülbüller,

Ötüşün Ayvaz geliyor.

Genellikle başlarından eksilmeyen dumanıyla, tipisiyle, boranıyla, tehlikeli yanlarıyla, mor sümbülleri, çiğdem çiçekleriyle sevilir, söylenir dağlar. Zaman olur engel sayılır dağ, zaman olur sevgiliyi barındıran yayla… Sırasında siteme uğrar, sırasında yerilir. Yol istenir, yardım umulur, yükseklikleriyle erişilmez, sağlamlıklarıyla güçlüdür dağlar.

Doğu efsanelerinde ve masallarında sık sık Kafdağı adına rastlarız. Kimi âşıklar derdinin devasını Kafdağı’nda bulur, kimi demir bir çarıkla yola çıkar. Bir devin kaçırdığı sevgilisini bu dağın arkasında arar. Kimi ulaşır Kafdağı’na ama çoğu da ulaşamaz arar durur bu dağı. Masalların erişilmez sembolüdür Kafdağı. Bu efsane dağı bir ortaçağ tarihçisi olan Taberi şöyle anlatır;

“Kafdağı dedikleri bu cihanı çepeçevre kuşatmıştır. Cihan Kafdağı’nın içerisinde şol yüzük içinde parmağa benzer. Andan sonra bu Kafdağı yeşil zümrütten yapılmıştır. İş bu göklerin gök renk göründüğü bu Kafdağı’nın aksi düştüğündendir. Yoksa gökte renksiz renk yoktur. Ademoğulları! Ol dağa varmak mümkün değildir. Şundan ötürü ki dört ay karanlıkta gidilir. Anda hiç gün yoktur. Bu Kafdağı yerin temelidir. Eğer Kafdağı olmasaydı yerde deprenmekten hal kalmazdı.”

Bu defa da dağ yalnızca bir devletin temeli gibi değil, bütün bir yeryüzünün temeli olarak çıkıyor karşımıza.

Dedekorkut’ta dağ kutsal bir nitelik taşımaz. Daha çok ayrılık motifi olarak dağlardan söz edilir. Destanda adı geçen dağlar Karadağ, Aladağ, Kazılıkdağıdır. Dedekorkut destanının bir yerinde Boğaç kendisini anasından ayıran Kazılıkdağı’na şöyle ilinir;

 

Akar senin suların Kazılıkdağ,

Akar iken akmaz olsun.

Biter senin suların Kazılıkdağ,

Biter iken bitmez olsun.

Kaçar senin geyiklerin Kazılıkdağ,

Kaçar iken kaçmaz olsun,

Taşa dönsün.

Aynı ilenmeyi yüzyıllar sonra Karacaoğlanda da görürüz:

 

Balta değsin ormanların kurusun,

Gazel olsun yaprakların çürüsün,

Top top olsun geyiklerin yürüsün,

Avcıların avın alsın peşinden.

 

Sarp kayaların taşçıların delsin,

Tomurcuk güllerin yad eller alsın,

Yarin emaneti var senin olsun,

Sakla dağlar boranından, kışından

 

Fenasın da Karacaoğlan fenasın,

Od düşse de döne döne yanasın,

Yüce dağlar sen de bana dönesin,

Ayrılasın yarinden eşinden.

 

Tarih içerisinde gerilere gidip bakarsak Altay Türklerinin dağlara kurbanlar kesip bezler bağladıklarını, ilahiler okuduklarını görürüz. Aynı inanç bazı değişiklerle hâlâ Toroslarda yaşamaktadır. Halk bu dağların sivri tepelerini kutsal kabul etmiştir. Hepsine birden dede adını vermiştir. Bulgar dağlarında en büyük dede Bulgar Bozoğlan Dededir. Yine bir dağ başında çocuğu olmayan  kadınların bez bağladıkları Mürsel Dede vardır. Efsaneler, destanlar dağlara ad verilişinin hikayelerini anlatırlar. Alalım Nemrut Dağını;

Efsaneye göre Nemrut, Tanrıyla yarışma sevdasına kapılmış. Develere taş taşıtarak bu dağı kurmaya kalkışmış. Tanrı deve katarlarını taşa çevirmiş. Bu deve katarlarının şekilleri kayalarda bugün bile görülür. Güneydoğu Anadolu’nun bu yüce dağı, adını bu olaydan almıştır derler.

Toroslardaki Düldül Dağı adını Hz. Alinin efsanelere konu olan atı Düldül’den almıştır. Hasan Dağında ise Horasan erenlerinden biri yaşarmış. Adı Hasan olan bu ermiş kişinin adıyla anılır olmuş dağ. Ege’deki Anamas Dağı’nın ad alması daha da ilginçtir. Bir zamanlar bu dağda ünlü bir eşkıya yaşarmış. Günün birinde yakalanmış, asılmaya götürülürken cellada seslenmiş. “Beni asma anam as” demiş. “Çünkü anam, küçükken benim hırsızlıklarıma göz yumdu. Beni kötü yola yöneltti. Asıl suçlu o olmalı.” Oralarda denir ki ‘anam as’ sözü zamanla Anamas biçimine dönüp dağa ad olmuş.

Bir Doğu Anadolu efsanesinde ise büyük ve küçük Ağrı dağlarının ortaya çıkışı şöyle anlatılır. Vaktiyle Sürmeli Çukuru’nda iki kız kardeş yaşarmış. Bunlar sürekli birbirleriyle dalaşırlarmış. Yine bir gün evlerine odun götürmek için ormana gidip ağaç kesmişler. Odunları bağlamışlar sıra bunları sırtlamaya gelmiş. Büyüğü;

-Bacım kurbanın olayım gel şu yükü sırtıma yükleyiver, demiş. Bacısı odunu ablasının sırtına yüklemediği gibi,

-Ben senin hizmetkarın değilim kendin yükle, demiş. Ve derken iki kardeş kavgaya tutuşmuşlar. Sonunda yorgun düşüp birbirlerine bedduaya başlamışlar.

-Allah seni öyle bir dağ etsin ki yaz kış üstünden kar eksik olmasın.

-Sen de öyle bir dağ olasın ki başından yılan çiyan eksik olmasın.

Her ikisinin duaları da kabul olmuş. Bugün biri Büyük Ağrı  öteki Küçük Ağrı olarak bulutlarla yan yana durup türkü söylerlermiş. Ayrıca büyüğünün tepesinden kar eksik olmaz, küçüğünün üstüyse yılan ve akreplerle dolu olurmuş.

Dağlar ayrılıkla birlikte olagelmiştir dedik. Bazen de sevgilinin yaylasıdır dedik. Tepelerinden duman eksilmeyişiyle tipisiyle, boranıyla birlikte düşünülür dedik. Şimdi de duman eksilmeyen bir dağı Yıldız Dağını, Aşık Kerem nasıl görmüş onun için neler demiş ona kulak verelim.

Yükseğinde yavru şahin beslenir,

Yıldız Dağı niçin kalkmaz dumanın?

Alçağında kumru bülbül beslenir.

Yıldız Dağı niçin kalkmaz dumanın?

 

Yükseğinde pare pare karın var,

Alçağında mor sümbüllü bağın var,

Yarden mi ayrıldın âhu zârın var,

Yıldız Dağı niçin kalkmaz dumanın?

 

Gelen geçen seyran eder meşesin,

Beline kondurmuş beyin paşasın,

Haremiler bekler dört bir köşesin,

Yıldız Dağı niçin kalkmaz dumanın?

 

Her taşından boyalıca taşın var,

Şahin yuva kurmuş öter kuşun var,

Kerem gibi ne belalı başın var,

Yıldız Dağı niçin kalkmaz dumanın?

Evet sevgili dinleyiciler bugün dağ dedik. Elimizden geldiğince dağlardan söz etmeye çalıştık. Gelecek hafta ola ki bülbül der söyleşiriz. Hoşçakalın.

 

Folklorumuzdan Motifler

 

Hazırlayan

Seyfettin SAĞLAM

 

 

ФОЛЬЛОРУБУЗДАН МОТИВДЕР

 

Уйгур Хандарынан Галий Тийинин Кытай өкүмдарынын ичинен бирөөсү менен үйлөнгүсү келиптир. Кытайдын көрүнүктүү кишилери бул үйлөнүү үлпөтүн өз ара сүйлөшүшүптүр. Аягында мындай чечимге келишиптир. Бул үйлөнүүнүң болушу үчүн Теңир тоонун түштүгүндө жайгашкан, Куттуу тоо деп аталган аска таш Кытайлыктарга берилиши керек экен. Эгерде бул аска таш колдорунан чыкса Уйгурлар жашай алышпайт экен. Галий Тийин Кытайлыктардын мындай калоосун эч ойлонбостон кабыл алыптыр. Кытайлыктар келип караса аска таш аябай чоң экен. Аска таштын айланасына отун, көмүр жыйып өрттөшүптүр. Бул от күндөр бою күйүптүр. Аска таш аябай кызыганда үстүнө уксуз тогуп бөлүктөрүнө алып барышкан. Анда болору болгон. Дарыялар кургап көлдөрдүн суусу бууга айланып учуп кетиптир, жерлер жарылыптыр. Бүт адамдар менен жаныбарлар бирдикте “көч көч” деп кыйкырышыптыр. Андан кийин белгисиз өлкөлөргө карай багытталышкан.

Урматтуу радио угармандар, бүгүнкү темабыз фольклорубуздагы тоо болмокчу жана программабызды Уйгурлардын көч дастанын жыйынтыктоо менен баштадык. Бул дастанда тоо молдук жана берекенин символу катары чагылдырылган. Куттуу Тоо Уйгур элинен алыска Кытай өлкөсүнө алынып барылганда Уйгур коому аргасыздан жаңы жана берекелүү журт табуу үчүн көчкөн. Тоолор фольклорубузда бир эле молдук жана берекенин символу эмес кээ бир эл акынынын ырларында жигиттердин жашаган жери, арстан уясы. Дадалоглунда да бул мотивди өтө көп кездештиребиз. “Фарман  падышанын тоолор биздики” деп, Торосторду жигиттердин башпаанасы кылган. Дадалоглу айтымдарында тоолордун кооздугун аябай сонун чагылдырган.

 

Түтүндүү алатоонун аймагы

Ортосунда сары гүл каймагы

Жигиттер жери арстан уясы

Дилбарлардын эп мындай болгону

 

Көроглунда да окшош айтымдарга туш келебиз. Тоолорду согуштарга ылайык көргөн акын: “Ок кыйчылдагынан, калкан үнүнөн, тоолордун үн берип жаңырышы керек” дегенде алдыда тоолордун кооздугун жактап коёт.

 

Бул тоолордо чыккан гүлдөр

Жыты дудук кылган тилдер

Толтура жалгыз булбулдар

Сайрашгыла Айваз келет.

 

Көбүнчө башынан кетпеген туманы, бароону менен, коркунучтуу жаштары менен сыя жоогазындары, гүлдөрү менен сүйүлөт, айтылай тоолор. Мезгил келет тоскоол деп саналат тоо, мезгил келет сүйүктүүнү коргоп жашаган жайлоо. Кээде жемеленет, кээде мыскылданат. Жел кааланып жардам суранылат тоолордон. Бийиктиктери менен көзүн тоосун алган, бекемдиктери менен күчтүү тоолор.

Чыгыш уламыштары жана жомокторунда Кафтоосу деген ат менен аябай көп кездешебиз. Кээ бир акындар дартына добосун Кафтоосунан табат, кээ бирөө темир чарык менен чыгат жолго. Бир дөө уурдап кеткен сүйүктүүсүн бул тоонун аркасынан издегени чыгат. Кээ бирөө жетет Кафтоосуна бирок көбү жете албайт издеп турат бул тоону. Жомоктордун жетише алынбаган символу Кафтоосу.

Уламыш болгон бул тоону орто кылым тарыхчысы Табери мындай түшүндүрөт:

“Кафтоосу деген бул дүйнөнү тегерете курчаган. Дүйнө Кафтоосунун ичинде, ушул шакектин ичиндеги бармакка окшойт. Андан кийин бул Кафтоосу жашыл зүмүрүттөн жасалган. Бул асмандын көк түстүү көрүнгөнү бул Кафтоосунун чагылышынан же болбосо түсү жок түс болбойт. Адамуулдары! Ошол тоого жетүү мүмкүн эмес. Анткени төрт ай караңгы түндө жүрүм керек. Ал жерде эч күн жок. Бул Кафтоосу жерден негизи. Эгерде Кафтоосу болбосо жер титрөөдөн алсыз калат эле.”

Бул жолу да тоо бир эле мамлекеттин негизи эмес бүт жердин негизи болуп мандайыбызга чыгат. Дедекоркутта болсо тоо ыйык бир мүнөзгө ээ эмес. Көбүнчө ажырашуу мотиви болуп тоолордон сөз кылынат. Дастанда аты жөнү берилген тоолор, Каратоо, Алатоо, Казылыктоо. Дедекоркут дастанынын бир жеринде Богач апасынан ажыраткан Казылыктоосуна ушундай сыздап сүйлөйт:

 

Агат сенин сууларың, Казылыктоо

Акканда акпай калсын

Чыгат сенин сууларың Казылыктоо

Чыкканда чыкпай калсын

Качат сенин бугуларын Казылыктоо

Качканда качпай калсын

Ташка айлансын.

Окшош дарттанууну кылымдардан кийин Каражаогландан да жолуктурабыз.

 

Балта тийсин тогойдоруң курчасын

Курчап, сарарып кетсин жалбырактарын чирисин

Топ топ болуп бугуларын басып жүрсүн

Аңчыларың аңдарын алышсын артынан

 

Жалама зоолоруң ташчыларың тешсин

Бүчүп гүлдөрүн башкалар алсын

Сүйүктүүнүн аманаты бар сеники болсун

Корго тоолор бороонунан, кышынан

 

Жамансын да Каражаоглан жамансын

От тийсе да айланып тегеренип күйөсүң

Улуу тоолор сен да мага айланасың

Ажырап каласын сүйүктүңдөн, жолдошуңдан

 

Тарых ичинде артка карай кетсек, Алтай түрктөрүнүн тоолорго курман союп, бөздөр байлагандарын диний ыр сүйлөгөндөрүн көрөбүз. Окшош ишенич кээ бир өзгөрүүлөр менен дагы эле Торостордо жашайт. Калк бул тоолордун тик дөбөлөрүн ыйык көрүптүр. Баарына тең чоң ата деген атты беришкен. Балгар тоолорунда эң чоң ата Балгар Бозоглан деген чоң ата. Дагы бир тоонун башында баласы болбогон аялдардын бөз байлаган Мурсел  деген чоң ата бар. Уламыштарда, дастандарда тоолорго кандайча ат берилгени түшүндүрүлөт. Мисалы, Немрут тоосу уламышка караганда Немрут, Теңир менен атаандаша баштаган. Тоолорго таш ташытып бул тоону курууга аракеттенген. Теңир, төө кербендеринин ташка айланткан. Бул төө кербендеринин формалары аска таштарда азыркы күндө деле көрүнөт. Түштүк чыгыш Анатолиянын бул улуу тоосун, атын бул окуядан алганын айтышат. Торостордогу дүлдүл тоосу атын, Хз. Алинин уламыштарга тема болгон белгилүү аты дүлдүлдөн алган. Хасан тоосунда болсо Харасан олуяларынан бири жашаган. Хасан аттуу бул олуя кишинин аты менен эскерилип жүргөн тоо.

Эгедеги Анамас тоосунун ат алышы кызыгыраак. Бир мезгилдерде бул тоодо белгилүү бир каракчы жашаган. Бир күнү кармап алынган. Асылууга алып бара жатканда желдетке айтыптыр. “Мени аспа, энемди ас” дептир. “Анткени энем кичине кезимде менин уурулуктарымды көрмөксөн болду. Мени жаман жолго салды. Чыныгы күнөөлүү ал болушу керек”. Ал жерлерде ушундай айтылат. Анам (энем) ас сөзү убакыт сайын өзгөрүп анамас (энемас) формасына айланып тоого ат болуптур.

Бир чыгыш Анатолия уламышында болсо кичине жана чоң Агры тоолорунун пайда болушу ушундайча түшүндүрүлөт. Бир мезгилдерде Сүрмели Чуңкуру деген жерде эки бир тууган кыз жашаган. Булар ар дайым бирге кыдырышкан. Бир күнү үйгө отун алып баруу үчүн токойго барып бак дарак кесишиптир. Отундарын байлашыптыр, анан кезек буларды жонуна көтөрүүгө келгенде эжеси бир тууганына:

– Синдим, айланып кетейин, кел ушул жүктү менин аркама көтөрүп жибер,- дептир. Синдиси болсо эжесинин жонуна көтөрбөй дагы,

– Мен сенин кулуң эмесмин. Өзүн көтөр,- дептир.

Анан эки кыз бир тууган уруша башташыптыр. Анан чарчап бири-бирине каргышка башташыптыр.

– Кудай сени ошондой тоо кылсын, үстүнөн жайы кышы кар кетпесин.

– Сен да ошондой тоо болосун. Ар дайым башында жылан чаян болсун.

Экөөнүн да дубалары кабыл болуптур. Бул күнү бирөө кичине Анры Тоосу, бирөө Чоң Агры Тоосу болуп булуттар менен ыр ырдашышыптыр. Дагы болсо Чоң Агрынын башы ар дайым кардуу болот, ал эми кичиненикинде ар дайым жылан чаян болот экен.

Тоолор ажырашуу менен эскерилип келген дедик. Кээде сүйүктүүнүн жайлоосу дедик. Төбөлөрүндө ар дайым болгон туманы, бороону менен ойлонулат дедик. Жылдыз Тоону эл асыны Ашык Керем кандай көрүптүр. Анын үчүн эмне айтыптыр ага кулак төшөйлү.

Чокуңда балапан ылачын жем жейт,

Жылдыз тоо эмнеге кетпейт туманың?

Этегинде баштек булбул жем жейт,

Жылдыз тоо эмнеге кетпейт туманың?

 

Чокуңда бөлүк бөлүк карың бар.

Этегинде сыя жоогаздуу бакчаң бар.

Жарынан ажырадың бы кайгарап жатасың,

Жылдыз тоо, эмнеге кетпейт туманың?

 

Ар ташынан чоңураак ташың бар,

Ылачын уя жасаган сайраган кушуң бар,

Керем сыяктуу кандай гана балээлүү башың бар,

Жылдыз тоо, эмнеге кетпейт туманың?

Ооба, урматтуу радио угармандар. Тоо дедик, колубуздан келишинче тоолордон сөз кылууга аракеттендик. Келерки жумада балким булбул жөнүндө сүйлөшөбүз. Жакшы калгыла.

Даярдаган Сейфеттин Саглам


[1] Seyfettin Sağlam’ın ‘Folklorumuzdan Motifler’ (TRT Radyo)  adlı hazırlamış olduğu programın Türkçe metni, KTMÜ, YDYO,  Mütercim- Tercümanlık Bölümü öğrencisi Ali Yıldız tarafından Kırgızca’ya çevrilmiştir (2006-2007)

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir